Foto: Pixabay

FELJTON: GENERACIJA KOJA POBEĐUJE RAK?

Psihološki aspekti maligne bolesti

 

U prethodnom tekstu o malignim bolestima imali smo prilike da saznamo koji su to medicinsko-pravni aspekti ovih oboljenja i informišemo se o tome koja su prava pacijenata obolelih od raka i koje su etičke dileme sa kojima se stručnjaci suočavaju kada je njihovo lečenje u pitanju. U današnjem članku moći ćete da pročitate šta podrazumevaju psihološki aspekti malignih bolesti, kroz koje faze onkološki pacijenti prolaze u toku suočavanja sa teškim oboljenjem i kako različite osobe mogu reagovati na nove životne okolnosti kojima se valja prilagoditi i koje valja prihvatiti.

 

Bez obzira na individualne razlike između ljudi (pol, starost, obrazovanje, prethodno životno iskustvo, osobine ličnosti) suočavanje sa činjenicom da se boluje od maligne bolesti i da predstoji kompleksno i neizvesno onkološko lečenje, kod različitih osoba izaziva manje ili više slične reakcije. U literaturi se teška telesna bolest kao što je malignitet smatra „akcidentnim životnim događajem”, koji se ne može predvideti, izaziva snažan stres i dovodi do velikih promena u životu osobe.

 

Prva faza suočavanja obolele osobe sa bolešću je faza neverice i šoka. U ovoj fazi je česta tzv. izolacija afekta – kao da obolela osoba nema osećanja. Vlada potpuna „emotivna ravnodušnost”. U sledećoj, fazi suočavanja, javljaju se panika, nemir, dezorganizacija, osećanje straha i bespomoćnosti. Sve ovo može biti praćeno depresivnim raspoloženjem, koje može da varira od blažih depresivnih simptoma do klinički ispoljene depresije. Zatim sledi faza povlačenja. Obolele osobe se zbog dinamike onkološkog lečenja i posledica lečenja (promena spoljašnjeg izgleda, opadanje kose, gubitak težine, promena boje tena), kao i zbog preplavljenosti različitim osećanjima vezanim za bolest, povlače iz socijalne sredine. Postaju osetljiviji i ranjiviji u socijalnim kontaktima. Kako pacijenti često kažu: „Toliko su nas obuzele i okupirale terapije i kontrole da smo izgubili naše navike, dnevnu rutinu, hobije.”

U život pacijenata ulaze hemoterapija i/ili radioterapija, praćenja, kontrole, i u fazama aktivnog lečenja ljudi su „prezauzeti” lečenjem i obavezama u vezi sa lečenjem. Posle faze povlačenja sledi faza postepenog prihvatanja realnosti i traganje za aktivnim mehanizmima prevladavanja. Završetak lečenja i redovne kontrole su takođe faze koje izazivaju napetost i nemir, a kod nekih osoba i intenzivnu anksioznost. U svim navedenim fazama, uz sagledavanje individualnih razlika u doživljavanju, reagovanju, proceni, prevladavanju bolesti i uloge bolesnika, potrebna je stručna psihološka pomoć i podrška.

 

U početnim fazama lečenja pacijentima su neophodne precizne, pravovremene i jasne informacije u vezi sa lečenjem, terapijama i različitim intervencijama i dijagnostičkim procedurama kroz koje će proći. Pravovremeno i objektivno informisanje i pripremanje pacijenata smanjuje njihov strah i anksioznost, a empatičan, blag, negujući i topao odnos prema obolelom ima uticaja na njegovo psihološko stanje i, uopšte, na kvalitet njegovog života.

Ako se teška telesna bolest kakva je maligna bolest, sagleda sa dubljeg, egzistencijalnog aspekta, onda se svakako nameće i pitanje smisla života. Neretko pacijenti kada se suoče sa malignom bolešću osete duboku unutrašnju potrebu da preispitaju život i da promene dotadašnje životne navike, ali i način razmišljanja i doživljavanja sebe, sveta oko sebe, odnosa sa ljudima. Krizna situacija bolesti otvori mnoga egzistencijalna pitanja o smislu postojanja, o suštini života, otvori duhovne aspekte. Dešava se i da pacijenti tokom lečenja, prolazeći kroz psihološku patnju, od pobožnih i verujućih ljudi postaju autentično religiozni.

 

Ipak, vrlo često se kod ovakvih pacijenata mogu ispoljiti i psihološki poremećaji. Oko 50 % bolesnika sa odmaklim tumorom ispunjavaju dijagnostičke kriterijume za različita psihijatrijska oboljenja, od kojih su najčešći poremećaji ponašanja (11–35 %) i duboke depresije (5–26 %). Zatim slede anksioznost, post-traumatski stres, poremećaji ličnosti, bolesti zavisnosti, a samo kod malog broja bolesnika maligna bolest je „okidač” za ispoljavanje shizofrenije i bipolarnih poremećaja.

 

Promene koje se dešavaju u životu pacijenta odražavaju se i na njegovu porodicu i okolinu. Dijagnoza maligne bolesti izaziva niz promena i na nivou porodice obolele osobe, najčešće na nivou komunikacija među članovima i u vezi sa organizacijom i reogranizacijom zajedničkih porodičnih obaveza i poslova. Često i članovi porodice imaju različite psihološke reakcije i probleme vezane za bolest jednog člana. Zabrinutost, tuga, neizvesnost, osećanje bespomoćnosti često se sreću kod članova porodice obolele osobe. Psihološka podrška, a neretko i psiho-terapijska pomoć (individualna ili grupna), dobro izbalansirana i određena prema potrebama pacijenata i porodice (ne treba svima isto u svakom trenutku) nešto je što je već odavno standard u razvijenim zemljama.

Reakcija na dijagnozu tumora zavisi od mnogo faktora – od psihičkog i mentalnog sklopa, od okoline u kojoj se živi, porodice, nivoa obrazovanja, informisanosti, prethodnih oboljenja (poremećaji ponašanja, poremećaji ličnosti, bolesti zavisnosti, anksioznost), ali i od toga ko, kada i kako pacijentu saopštava dijagnozu. Šezdesetih godina XX veka je vladala tajnovitost oko otkrivanja dijagnoze maligne bolesti, a zatim je usledila praksa iznošenja detalja bolesniku o dijagnozi, lečenju i prognozi. Iskustvo kaže da stručnjaci u strahu od bolesnikove reakcije pružaju informacije koje su obojene emocijama – u rasponu od zaštitničkog do potpuno nezainteresovanog stava. Pokazalo se da terapijski tim pomaže bolesniku i sebi ako ima na umu svoje lično viđenje bolesti i zna da ono utiče na njihov međusobni odnos. Za lekara koji vodi pacijenta jako je važno da sačuva takozvanu plemenitu distancu, da sa njim ljudski razgovara i da mu, osim toga da ima rak, predoči sve mogućnosti, tok i trajanje onkološkog lečenja koje je pred njim, jer to opredeljuje i stav pacijenta prema lečenju. U toj komunikaciji sa pacijentom, važno je sačuvati realni optimizam.

 

Sagledali smo maligne bolesti i sa psihološkog aspekta i otkrili koliko je teško suočiti se sa oboljenjem i na psihološkom planu. Ljudima obolelim od raka potrebna je velika i nesebična podrška u svakom smislu, pa razumevanje za njihovo ponašanje i različite reakcije ne smeju izostati. U sledećem tekstu pozabavićemo se socijalnim aspektima malignih oboljenja i videti kako to sredina može uticati na tok lečenja obolelih.

 

Kraj trećeg dela, nastavak teksta čitajte 17.04.2019.godine

Tekst objavljen u formi feljtona uz odobrenje i autorizaciju prof. dr Dragomira Marisavljevića

Tekst adaptirala: Ana Savić

Izvod iz udžbenika za poslediplomsku nastavu na Medicinskom fakultetu Univerziteta u Beogradu: Klinička hematologija. Urednici: Dragomir Marisavljević i saradnici. Izdavač: Zavod za udžbenike, Beograd. Godina izdanja: 2012. ISBN 978-86-17-17742-1. str: 1008-1017.

 

 

Prijatelj portala